Иіс сезімі адам ағзасындағы ең күрделі жүйелердің бірі болып табылады және ғалымдар әлі күнге дейін оған қатысты көптеген сұрақтарға жауап бере алмайды. Knowable Magazine порталы Макс Планк институтының генетикімен сөйлесіп, иіс сезімі не екенін және оның неге соншалықты күрделі екенін анықтайды.
Адамдар сияқты жердегі сүтқоректілер ұшпа иістерді – ауа арқылы таралатын иістерді сезінеді. Біз мұрынның ішіндегі шырышты қабықшалар арқылы хош иісті тарататын және иіс сезу нейрондарының рецепторларымен әрекеттесетін әртүрлі химиялық заттардың иісін сеземіз. Әрбір осындай химиялық зат бірнеше рецепторларды белсендіреді және керісінше әрбір рецептор бірнеше химиялық заттарға сезімтал болады. Содан кейін жүйке жасушалары мидың иіс сезу шамына жіберілетін электр сигналдарын жасайды, онда олар өңделеді және ақпаратқа айналады.
Тағы бір нәрсе, ғалымдар әлі күнге дейін нақты иістерді қалай қабылдайтынымызды білмейді. Мысалы, неге біз бананның хош иісін бірден танимыз? Бұл иіс көптеген химиялық заттардан, қоспалардан және бананнан бананға дейін өзгеретін ингредиенттердің нақты пропорцияларынан тұрады, бірақ бұл олардың хош иісін тануға кедергі болмайды. Иісті тіпті банандарда жоқ молекулалар арқылы имитациялауға болады.
Сонымен бірге ғалымдар белгілі бір дәрежеде иіс сезу жүйесінің құрамдас бөліктерін: рецепторларды, нейрондарды және жүйке жүйесінің аймақтарын зерттеді. Бастапқыда иіс сезу генінің бар екендігі зертханалық тышқандарда анықталды, кейін ғылыми қоғамдастық генетикалық манипуляция мүмкіндігіне байланысты тышқандардағы эксперименттерге көшті. Иіс сезу жүйесі туралы білетініміздің барлығы дерлік тышқандарға жүргізілген тәжірибелерден алынған.
Тышқандар мен адамдардың иіс сезу жүйесі экстраполяция әдісіне күмән тудыратындай ерекшеленуі мүмкін екенін атап өткен жөн. Әртүрлі жануарларда кейде иіс сезу мүшелерінің саны әртүрлі болады. Мысалы, африкалық пілдерде 2000-ға дейін рецепторлық гендер бар, бұл тышқандар мен иттерден екі есе дерлік және адамдардан бес есе көп. Бұл пілдің иіс сезімін барынша жетілдіреді деп айтуға болмайды: рецепторлардың саны мен иіс сезу қабілетінің сезімталдығы арасында қарапайым байланыс жоқ.
Бұған қоса, жүйені күрделірек ететін жаңалықтар бар. Мысалы, Olfr78 деп аталатын иіс сезу рецепторы бар, ол тек мұрын тінінде ғана емес. Ол сонымен қатар тыныс алуды реттеуге жауапты простата, меланоциттер және ұйқы бездерінде кездеседі.