Қазақстанда атом электр станциясының (АЭС) құрылысы елдің экономикасына, энергетикасына және саяси тұрақтылығына айтарлықтай әсер ете алатын маңызды стратегиялық қадам болып табылады. Қазақстандағы атом электр станциялары мәселесі көп жылдар бойы талқыланып келеді және ол жан-жақты талдауды қажет ететін ықтимал пайдамен де, саяси тәуекелдермен де байланысты.
Атом электр станциясын салудың басты артықшылықтарының бірі Қазақстанның энергетикалық қауіпсіздігін қамтамасыз ету болып табылады. Электр энергиясына сұраныстың артуы жағдайында, әсіресе елдің айтарлықтай уран қоры бар оңтүстік аймақтарында атом электр станциялары күн немесе жел энергиясы сияқты жаңартылатын энергия көздерінен ерекшеленетін ауа-райына тәуелсіз тұрақты энергия көзі бола алады . Ұзақ мерзімді перспективада бұл елдің импорттық электр энергиясы мен жылу электр станциялары үшін отынға тәуелділігін азайтуы мүмкін.
Assystem (Франция) халықаралық компаниясының атом өнеркәсібіндегі бизнесті дамыту бойынша сарапшысы Эдгар Зебергер Қазақстанның уран жеткізушісі ретінде ғана емес, сонымен бірге атом энергиясын өндіруші ретінде де дамуға ерекше мүмкіндіктері бар екенін растады, деп жазады интернет-басылымда. DKnews.kz
Қазақстан Орталық Азиядағы ең ірі мемлекет ретінде аймақта, әсіресе энергетикалық жағынан шешуші рөл атқарады. Оның стратегиялық орналасуы мен бай ресурстары, соның ішінде әлемдегі ең ірі уран қоры Қазақстанды атом энергетикасы саласындағы маңызды ойыншыға айналдырады. Бұл салада шешім қабылдау көбінесе көршілес елдер мен халықаралық серіктестерге байланысты. Қазақстан Ресеймен, Қытаймен және басқа елдермен атом энергетикасы саласында белсенді ынтымақтаса отырып, аймақта тиімді энергетикалық жүйелерді құруға мүмкіндіктер ашуда. Мұндай ынтымақтастық Қазақстанның энергетикалық тәуелсіздігін арттыруға және аймақтағы тұрақтылықты қамтамасыз етуге де көмектеседі, деп хабарлайды DKnews.kz Seeberger агенттігіне сілтеме жасап.
Маңызды аспект — көміртегі шығарындыларын азайту. Қазақстан негізгі көмірсутек өндірушісі ретінде жаһандық декарбонизация жағдайында қиындықтармен бетпе-бет келіп отыр. Атом электр станциясын салу елге Қазақстандағы негізгі энергия көзі болып табылатын көмірмен жұмыс істейтін электр станцияларын пайдалануды азайтуға, сол арқылы парниктік газдар шығарындыларын азайтуға және халықаралық экологиялық стандарттар мен міндеттемелерді орындауға көмектеседі.
Атом электр станцияларының құрылысы ғылым мен техниканың дамуының қозғаушы күшіне айналуы мүмкін. Атом энергетикасын енгізу білікті кадрларды дайындауды, заманауи технологияларды қолдануды және мүмкін ғылыми кластерлерді құруды талап етеді, бұл елдің жалпы технологиялық деңгейіне оң әсер етуі мүмкін.
Атом электр станцияларын салудың пайдасымен қатар саяси тәуекелдері де бар. Негізгі себептердің бірі – қоғамдық пікірге байланысты ықтимал саяси тұрақсыздық. Посткеңестік елдерде, соның ішінде Қазақстанда атом энергетикасы Чернобыль апатымен және Семей ядролық полигонындағы сынақтардың салдарымен байланысты, бұл Со сияқты жобаларға теріс көзқарас тудыруы мүмкін. Атом электр станциясын салу туралы түпкілікті шешім қабылдау мүмкіндігі Қазақстан Республикасының халқына ағымдағы жылдың 6 қазанына белгіленген референдумда беріледі. Референдум алдында елімізде ауқымды түсіндірме жұмыстары ұйымдастырылып, мамандар атом энергиясының бейбіт мақсаттағы қауіпсіздігін сөз етті.
Бұл ретте мамандар былай деп түсіндіреді: заманауи атом электр станциялары ең жоғары қауіпсіздік стандарттарымен салынғанымен, апат қаупін толығымен жою мүмкін емес. Кез келген оқиғаның қоршаған ортаға да, елдің халықаралық аренадағы беделіне де апатты салдары болуы мүмкін. Апат немесе радиацияның ағуы жағдайында Қазақстан экожүйе мен халықтың денсаулығына орны толмас зиян келтіруі мүмкін экологиялық апатқа ұшырау қаупі бар. Дегенмен, барлық ережелер мен ережелер қатаң сақталса, атом энергиясы қауіпсіз болады деп есептейді мамандар.
Пандемия кезінде ядролық энергетика өзінің тұрақтылығын дәлелдеп қана қоймай, оның қауіпсіз әрі өзгермелі энергия қажеттіліктерін қанағаттандыруға жарамды екенін тағы бір рет көрсетті. Пандемия басталғаннан бері бірнеше елдер, соның ішінде Бразилия, Үндістан және Оңтүстік Корея атомдық электр энергиясын өндірудегі өз үлесін арттырды. Біріккен Корольдікте, әсіресе, атом энергетикасы электр энергиясын өндіру үшін көмірді жағуды айтарлықтай қысқартуға айтарлықтай үлес қосуда; Атом энергиясы жөніндегі халықаралық агенттіктің сарапшылары пандемиядан туындаған электр энергиясына сұраныстың төмендеуі Ұлыбританияға атом энергиясы нарығындағы үлесін кеңейту үшін көмірмен жұмыс істейтін электр станцияларын уақытша жабуға мүмкіндік берді деп мәлімдеді.
Атом электр станциясының құрылысын талқылауда халықаралық аспектілер де маңызды рөл атқарады. Қазақстан ядролық қаруды таратпау жөніндегі көптеген халықаралық келісімдердің қатысушысы ретінде ядролық материалды бақылауға қатысты қатаң талаптар мен стандарттарды сақтауға міндетті болады. Ядролық материалдарды кез келген бұзушылық немесе күдікті заңсыз пайдалану халықаралық шиеленіс пен санкцияларды тудырып, дипломатиялық қарым-қатынастар мен ел экономикасына теріс әсер етуі мүмкін.
Саяси тәуекелдер шетелдік технология жеткізушілеріне де тәуелді болуы мүмкін. Атом электр стансаларын салу үшін Қазақстан шетелден сатып алатын жоғары технология қажет. Бұл ықтимал геосаяси салдары бар сыртқы тәуелділікке әкелуі мүмкін. Мысалы, Ресей, Қытай немесе басқа елдердің компаниялары маңызды технология жеткізушілеріне айналса, бұл олардың Қазақстанға саяси ықпалын арттыруы мүмкін.
Қазақстан тараптарға – атом электр станциясын салушыларға тәуелді ме деген сұраққа ресми жауап eGov.kz сайтында берілген.
Қазақстанда атом электр станциясын салу үшін мердігерді таңдау экономикалық негізділік, технологиялық сенімділік, экологиялық қауіпсіздік және халықаралық стандарттарға сәйкестік негізінде жүзеге асырылады. Жоба ұлттық атом энергетикасын дамытуға және жұмыс орындарын құруға ықпал етеді. Ресми дереккөз бұл мәселенің саяси емес, таза коммерциялық екенін және таңдалған компания немесе компаниялар тобы станцияның жұмысына емес, тек құрылысқа қатысатынын айтты.
Сондықтан Қазақстанда атом электр стансасын салу – энергетикалық тәуелсіздікті қамтамасыз ете алатын стратегиялық шешім. Жобаны сәтті жүзеге асыру үшін ел үшін тәуекелдерді барынша азайту және барынша тиімді пайдалану үшін ішкі және сыртқы сын-қатерлерді ескере отырып, жан-жақты талқылаулар жүргізіп, кешенді стратегия әзірлеу қажет.